مهندس صنايع زن يا مرد كه نسبت به ساير كارشناسان مهندسي با گستردگي و تنوع كاري بيشتري با مسايل ميدان اجرا همراهي مي‌كند. از يك سو تمركز تخصصي بر مباني مهندسي و فنآوري داشته، و از سويي بر روش هاي علمي افزايش بهره وري وكارآيي و تغيير درفنآوري نظام هاي خدماتي و توليدي با استفاده از ابزارهاي مدل سازي، بهينه سازي و شبيه سازي تسلط دارد. ويژگی بين رشته ای وتنوع توانايي های اين رشته مهندسی كه بطور روزافزونی مطلوبيت تخصصی مي يابد، سبب شده ظرف سال های اخير اين رشته جايگاه اجتماعی خويش را از منظر علاقمندان ورود به دانشگاه های ايران ، از رتبه نهم، به اول و دوم بدل نمايد. اين حسن استقبال سبب ورود علايق، ظرايف وتوانايي هايي به اين رشته شده و به شدت باعث توسعه و تحول در آن شده است. در دنيا در حال حاضر فرآيند مشابهي در مورد اين رشته در حال روي دادن است ، به طوري كه می توان سه نوع برخورد اجتماعی متفاوت نسبت به اين رشته را مشاهده نمود:

 1. كاملا سنتی وصرفا در حوزه كارسنجی وبهينه سازی تلاش ها

2. متكی به بهره‌وري از طريق زدودن نارسايي ها واستفاده هوشمندانه از امكانات

3. در راستای استفاده از ابزارهای تحليلي برای دست يابي به قابليت اطمينان بالاتر تحصيل كرده ايراني اين رشته همچون ديگر نقاط دنيا كه از توانمندی صنعتي بالاتری برخوردار هستند، به توانايي هايي چون طرح وبرنامه ريزي سخت افزاري ونرم افزاري خرد وكلان امكانات و تجهيزات، ايجاد و هدايت سيستم هاي كنترل و تضمين، كنترل پروژه، موجودي و مسايل مالي ، مكانيزم هاي سنجش كار و زمان و پژوهش هاي مختلف عملياتي مجهز مي‌باشد.

از مسايل جزء دنياي اجراء نظير تخصيص و تقسيم كار روزانه افراد، ماشين آلات و تجهيزات و بهبود روش گرفته، تا بازسازي نظام هاي موجود، ايجاد نظام هاي اطلاعاتي براي تصميم گيري هاي مديريت، ابعاد اقتصادي و استفاده از ابزارهاي رياضي براي تسهيل در تصميم‌گيري‌ها همه و همه در حوزه تلاش هاي اين كارشناس قرار مي گيرند. او علاوه براينكه در بخش هاي صنعتي در حرفه خويش فعال است، بسته به طبيعت كاري در اكثر رشته هاي اجرايي غيرصنعتي نقش هاي محوله را به نحو موثري ايفا مي كند.

چه كسانی جذب اين رشته می شوند:

 آنانی كه از دبيرستان با گرايش رياضی فيزيك به دانشگاه آمده و يا در ديسيپلين های مختلف دانشگاهی خاصه مهندسی درحال تحصيل بوده، و تمايل دارند از ارجحيت‌های مهندسی صنايع استفاده كنند و تغيير گرايش تحصيلي می دهند .

كسانی كه تمايل دارند با توانايي های رياضی گونه خويش، ارتباط بهينه ای بين اجزاء نهادها، نظام ها و امكانات پديد آورند آن‌هايي كه به برنامه ريزی و هدايت موثر امكانات انديشيده و نظام مند هستند آنها كه تمايل دارند با ايجاد فضايي بشاش و دلنشين از وقت و انرژی انسان ها با روحيه ای بسيار مطلوب و ثمر بخش بهره گرفته شود آنانی كه ذوق هنری داشته و نيز تمايلات فنی در طراحی و ساخت و ساز امكانات، تجهيزات و نظام ها را دارند كسانی كه علايقِی در خلق و بروز ابتكار در حوزه های كاربردی دارند آنها كه به ايجاد امنيت مي انديشند و راهكار برای مقابله با ريسك های گوناگون را دوست دارند آنها كه رياضی را دوست دارند، با فن و حرفه عجين اند، كامپيوتر را بخشی از زندگی روزمره خود مي دانند، با انسانها رابطه ای دوستانه می توانند برقرار كنند، ابعاد مديريتی را دوست دارند، اهل نوآوری و ارايه انديشه های جديد هستند.

ابعاد محوری مورد انتظار از متخصص مهندس صنايع:

 1. مهارت ها و فنون مهندسی صنايع را كه نقشي حياتی در هر فرآيند بازسازی اقتصادی و اجتماعی دارد را به خدمت گيرد

 2 . طيف قابل ملاحظه ای از بهبود در بهره گيری از منابع مالی ، انسانی، زماني و معنوی در دسترس را با استفاده از ابزارهای علمی مدل سازی و شبيه سازی، تحقق دهد.

 3. توانايي تدارك سطح هرچه بالاتری از رضايت از خدمات را برای مشتريان در حرفه های گوناگون ايجاد كند

 4. تغيير در ميزان راندمان فعاليت های در حال انجام در سطح كارگاه های اجرايي گوناگون را پديد آورد

 5. بهبود در شرايط عرضه خدمات و ايجاد رفاه بيشتر را با ايجاد ارزش افزوده در فعاليت ها و رفع تنگناها و نارسايي ها ايجاد كند

 6. بهره گيری از فنون بسيار مقدماتی اندازه گيری كار و زمان و روش سنجی تا گونه های بسيار پيشرفته و مدرن مديريتی توسط كاركنان مديريت در سطوح مختلف را در دستور كار خود داشته باشد

 7. ايجاد راهكار در جهت مقابله با فشارهای تحميلی از سوی بازار برای افزايش دادن توانايي های بازار، كار در برابر رقابت های گوناگون رو‌ در ‌روی، شناسايي تقاضاهای جديد و فزاينده مشتری در دستور كار او باشد

 8. اخذ تدابير متنوع برای ايجاد رضايت، خشنودی و وفاداری در مشتريان گوناگون. علاوه بر اين در حوزه های مختلف ارايه توليد و خدمات بخشي از تلاش های او باشد

 9. فنون كاهش دادن قيمت ها، ضمن حفظ كيفيت و نيز ترجمه كيفيت های جديد ( آوردن كيفيتي بجاي كيفيت ديگر ) مورد انتظار، ولي پنهان از سوی مشتريان را، به خدمت گيرد

 10. زمان های كوتاه تر تحويل كالا و خدمات را به اشكال مختلف محقق سازد

 11. توانايي به خدمت گرفتن فناوری های جديد روباتيك، طراحی و توليد توسط كامپيوتر، شناسايي خودكار، انبارداری و هدايت خودكار امكانات و تجهيزات در خدمت او باشد.

 گرايش های تخصصي مهندسی صنايع در مقطع كارشناسی:

 1. برنامه ريزي تحليل سيستم كه از ابزارهای طراحی و تحليلی برای ايجاد نظام های گوناگون بهينه در فعاليت های متنوع انسان، ماشين بهره مي گيرد( نظام بهينه طراحی مي كند )

 2. توليد صنعتي كه به مدد فنون برنامه ريزی كنترل، امكان استفاده بهينه از امكانات و تجهيزات توليدی، خدماتی و پشتيبانی را برای نهاد های توليدی و خدماتي پديد می آورد ( برنامه ريزی برای استفاده بهينه می كند )

 3. تكنولوژي صنعتي كه با استفاده از مهارت های اجرايي و ذكاوت های فنی تجهيزات و تسهيلات مورد استفاده در بخش توليد و خدمات را طراحی نموده و تدابير لازم برای ساخت و سازآنها را تعيين می‌نمايد ( بهينه سازی در ساخت و ساز مي كند )

 4. ايمني صنعتي كه با بهره گيری از تدابير ويژه مهندسی مبادرت به ايمن سازی نظام های گوناگون كاری در مواجهه با گونه های مختلف تهديد ريسك رو در روی آنان می نمايد( بهينه سازی در ايمن سازی ها می كند )         

گرايش های تخصصي مهندسی صنايع در مقطع كارشناسی ارشد:

 1. مهندسي صنايع

 2. مهندسي سيستم و بهره وري

 3. مهندسي سيستم هاي اقتصادي، اجتماعي

 4. فناوری اطلاعات

 5. مديريت كيفيت

 6. مديريت اجرايي و در آينده نزديك تكنولوژی صنعتی به عنوان گزينه هفتم. امكان ادامه تحصيل در برخی گرايش ها در سطح كارشناسی ارشد در مهندسی مكانيك و مهندسی عمران نيز وجود دارد.

برنامه ريزي و تحليل سيستم: تخصص اين كارشناس ايجاب مي كند تا با استفاده از روشهاي نظام مند و مدل هاي رياضي ، مسايل تصميم گيري در سطح واحدهاي اجرايي راتجزيه و تحليل كرده، بهترين راهكارها را در استفاده موثر از منابع موجود و عملكرد معقول اجزاء متشكله نظام ها به مدد ابزارهاي تحليلي، ارايه نمايد. او به عنوان مثال با مدل‌سازي مي تواند شبكه لوله كشي آب شهر را كه در گذر زمان نياز به تعمير و نگهداري پيدا مي‌كند، طوري برنامه‌ريزي كند تا از كار افتادگي ها به دليل نياز به تعميرات به حداقل برسند . چگونه واحدي توليدي يا خدماتي را برنامه ريزي بهينه كند تا به ميزان قابل توجهي به اهداف تعريف شده، دست‌يابد.

 از طرف ديگرمباحثي چون طرح ريزي اطلاعاتي و كنترل مديريت، برنامه ريزي حمل و نقل، اصول شبيه سازي، تجزيه و تحليل نظام ها و اصول مديريت كه وابستگي مطلوبي به رياضيات و آمار دارد را، مي‌توان بخشي از زمينه‌هاي علمي تخصصي اين كارشناس ذكركرد.

 توليد صنعتي: اين كارشناس كه به ابزارهاي تحليلي و كاربرد مباني آمار و احتمالات مجهز شده، قادر است با تجزيه و تحليل هايي كه پيرامون برنامه ريزي توليد، كنترل و مديريت پروژه ، كنترل كيفيت، بهبود كارآيي توليد و نيز طرح ريزي هاي گوناگون مهندسي در واحدهاي اجرايي انجام مي دهد، امكان موثرتر به توليد رسيدن فرآورده‌ها يا عرضه مطلوب تر خدمات را پديد آورد.

 طراحي ايجاد واحد هاي كاري، برنامه ريزي توليد، برنامه ريزي و كنترل موجودي ها ، نظام هاي تعمير و نگهداري و اصول مديريت و الگوگيري را مي توان محورهاي كليدي تخصص اين كارشناس ذكركرد. او مي تواند به‌گونه‌اي يك نظام اجرايي را برنامه ريزي كند كه چند هدف متفاوت و گاه متضاد در قالبي بهينه تحقق پيدا نمايند. مثلا قيمت ها كاهش يافته، ارزش افزوده بالارفته، حمل و نقل ها كم شده، موجودي هاي محدودتري ذخيره شده و درعين حال قابليت اطمينان بالاتري نيز براي حفظ رقابت پذيري وجود داشته باشد.

 تكنولوژي صنعتي كارشناسي: با بينش فني تر از دو گرايش قبلي، مشابه با كارشناس ساخت و توليد در مهندسي مكانيك ولي مجهز به توانايي هاي بهينه سازي، آگاه به مسايل بهينه سازي ساخت و ساز فرآورده هاي صنعتي و نيز نگهداشت و راه اندازي فني واحد هاي اجرايي .داراي توانايي انتقال و مديريت يك تكنولوژي، همين‌طور حفظ وحراست از آن كه به مدد امكانات سخت و نرم افزاري درجهت حفظ و نگهداشت نظام فني واجرايي گام برمي دارد. با مديريت تكنولوژي هاي دردسترس يا مواردي كه در قالب انتقال تكنولوژي بده بستان مي‌شوند، گام هاي موثري در جهت افزودن كميت و كيفيت فرآورده هاو نيزبهره برداري موثر از امكانات دردسترس گامهاي مؤثري برمي دارد.

 با استفاده از تجهيزات كامپيوتري و مدارهاي منطقي قادر است طيف زيادي از خواست هاي اجرايي بشر را كه بدليل محدوديت هاي انساني به‌سهولت قابل تحقق نيستند عينيت بخشد. مباحث اجرايي و مهارتي ساخت و توليد فرآورده هاي صنعتي، طراحي قالب، قيد و بست هاي صنعتي، عمليات حرارتي و مباحث انتقال تكنولوژي رامي توان در زمره زمينه هاي تخصصي مورد علاقه اين كارشناس ذكركرد. او از مرحله طراحي يك ايده نمونه سازي آن تا مرحله ساخت و تدارك امكانات توليد، همين‌طور مديريت مراحل اجرايي، توان خدمت رساني را دارد. در ضمن ضايعات و منابع بروز آنها را شناسايي كرده، مي‌تواند تاثير تلاشهاي گوناگوني كه انجام مي گيرند، مورد سنجش و ارزيابي قرار دهد. ايمني صنعتي: با رويكردي بهساز و پيشگيرانه و درعين حال مهندسي، در جوارمتخصصين بهداشت حرفه اي كه با ديد پزشكي بيشتري به دنياي كار مي نگرند، تلاش در ايجاد نظام هاي شناخت خطرات و محدودسازي عملكردهاي غيرايمن درمحيط‌هاي كاري داشته،روشها، برنامه هاوفرآيند هايي براي كنترل و ارزيابي خطرات راپي گرفته،تلاش درايجاد فضايي سالم براي انجام حركت‌هاي بهره ور دارد.

 اين كارشناس صنايع ضمن تسلط برآگاهي هاي عمومي مهندسي صنايع به ويژه درراستاي تطابق دادن كار با توانايي هاي انساني،در زمينه هايي همچون مهندسي انساني، عوامل فيزيكي و شيميايي زيان آورمحيط كار،حفاظت صنعتي و اصول مديريت ايمني، داراي تبحروتخصص است.طراحي نظام هايي كه بتوانند از صدمه زدن به انسان‌ها، امكانات و تجهيزات پيشگيري كرده ، حركت ملايم و روان اجرارا تضمين نمايد،بخشي از توانايي هاي اجرايي اين متخصص بشمار مي رود.

 پست هاي سازماني: پست هاي سازماني كه بطور نمونه ازتخصص مهندسي صنايع بهره مي گيرند عبارتند از: رئيس‌مهندسي صنايع،سرپرست امورسازماني،رئيس امور برنامه ريزي وبودجه،سرپرست امورسازماني،رئيس وام وسرمايه گذاري، رئيس برنامه ريزي وتحليل هاي مالي، سرپرست آمار وگزارش‌هاي تطبيقي،رئيس امورراه اندازي طرح ها،سرپرست هماهنگي وپشتيباني تداركاتي،رئيس مهندسي فرآيند،كارشناس ارشدبودجه وكنترل هزينه،سرپرست برنامه ريزي،سرپرست كنترل و پيشرفت برنامه‌ها،رئيس برنامه ريزي وكنترل پروژه،تحليل گر سيستم،مهندس برنامه ريز،كارشناس ايمني،كارشناس تشكيلات و روش ها،مدير پروژه،مديرانتقال تكنولوژي،رئيس تعمير و نگهداري،برنامه ريزوسرپرست بانك اطلاعاتي،مسئول سيستم هاي پشتيباني مديريت،مديرتكنولوژي،برنامه ريز و رئيس سالن توليد. دانشگاه‌ها، موضوعات پژوهشي و انجمن‌هاي علمي: دانشگاه‌هاي ايران به موازات جذب تحصيل كرده های دنيای صنعتی، تاكنون چند ده هزار مهندس صنايع در رده‌هاي مختلف تربيت و به بازار كار هدايت نموده اند كه با همان توامندی جوامع صنعتی به امور محوله مي پردازند. برای همگامی توانايي ها، سالانه كنفرانسی بين المللی در حوزه های تخصصی به موازات كنفرانس های ملی برگزار مي‌شود و صاحبنظران كشورهای مختلف در اين حوزه تخصصی به تبادل تجربيات مي‌پردازند.

 دانشگاه‌های كشور علاوه بر اين به موازات مراكز پژوهشی وابسته به اين رشته همچون مركز جوش، مركز تكنولوژی های نو وموارد ديگر، اكثرا مجهز به آزمايشگاههاي: ارزيابي كاروزمان ، سيستم هاي زمان سنجي، جوشكاري، آبكاري و اندازه گيري دقيق، سيستم هاي مدرن توليدي ، تصميم گيري وكاربردكامپيوتردرمهندسي صنايع، طراحي كارخانه واصول حمل ونقل مواد، ارگونومي و سيستم هاي انسان و ماشين وكارگاههاي تراش، ريخته گري و جوشكاري مي باشند كه به مدد آن‌ها توانايي‌هاي كابردي دانشجويان را تضمين مي نمايند.

 موضوعات پژوهشي كه مهندسين صنايع درحيطه كاري به آن مي پردازند را مي توان در حوزه‌هايي مانند: اقتصاد وهزينه يابی، كيفيت، كنترل توليد و موجودی، تكنولوژی توليد، مديريت، فناوری اطلاعات، مديريت پروژه و شبكه، منابع انسانی، تحقيق در عمليات، طرح استقرار و ارزيابی كار وزمان مشاهده كرد.

 اندازه گيري عملكرد، تعيين ميزان تاثير به‌جاي مانده از فعاليت هاي اجرايي كاركنان، سنجش ميزان رضايت مشتري، مدل سازي ميزان وتنوع توليد متناسب با نياز مشتري، مجتمع سازي تلاش‌هاي اجرايي، ارتقاء بهره وري كاركنان و نظام ها، نظام هاي تضمين كيفيت، مديريت ومحيط زيست، طراحي الگوي توسعه صنعتي كشور، برنامه ريزي حمل و نقل از طريق شبكه هاي عصبي، تصميم گيري فازي، توسعه سيستم هاي عرضه انرژي و برنامه ريزي توليددرحالت احتمال با استفاده از شبيه‌سازي، نمونه‌هاي محورهای پژوهشی درحال انجام در اين رشته اند.

سايت های اينترنتی متعددی درحوزه مهندسی صنايع مركز تبادل اطلاعات بين متخصصين اين رشته دراين محورهااست: ارگونومی يا مهندسي انسانی، آناليز اثرات حالت خطا، ايمنی، بهبودفرآيندها، تحقيق در عمليات، سيستم، توليد ناب، ساخت يكپارچه، ساخت و توليد، شبيه سازی، حمل و نقل، زنان در صنعت، فروش وبازاريابي، كنترل پروژه، كيفيت، مهندسي و مهندسي صنايع، مهندس مجدد، نرم افزارها و اطلاعات تجاری.

 انجمن مهندسي صنايع به عنوان يك ركن ارتباط دهنده بين علاقه‌مندان به حرفه مهندسي صنايع از سال 1376با شكل گيري كانون دانشجويان مهندسي صنايع واز سال 1378 درحوزه هاي چندگانه به فعاليت به هنگام سازي فارغ التحصيلان مشغول است. گردهمايي ها، انتشارات، بازديدها، داوري ها و كارشناسي‌ها وبازآموزي ها را درزمره محوري ترين تلاش‌هاي اين نهاداجتماعي مي توان ذكر كرد.

 اين نهاد كه به شدت مورداحترام دانشجويان، اساتيد، صاحب‌نظران ونيز افرادي كه به نحوي از توانايي هاي مهندسي صنايع بهره مي گيرند مي‌باشد، مركزي است براي تبادل انديشه و جهت گيري‌هاي تخصصي دراين رشته و كانوني براي برقراري ارتباط بين فارغ التحصيلان و بازار كار مي‌باشد. علاوه برآن جامعه قالب‌سازان، انجمن ارگونومي، انجمن مديريت تكنولوژي و انجمن ريخته‌گري نيز پاتوق هاي علمي اين متخصصين در كشور تلقي مي شود .

به نقل از:دکتر محمد علی شفیعا

استادیار دانشکده ی مهندسی صنایع دانشگاه علم وصنعت